Năm 2023, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ trì, phối hợp với các cơ quan, địa phương liên quan tiếp tục triển khai hiệu quả Đề án hỗ trợ hoạt động quản lý và đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021 - 2025; Dự án 6, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh, trong đó có một số di sản văn hóa phi vật thể, tiêu biểu như: Lễ hội Gầu tào dân tộc Mông huyện Phú Lương; hát ru của người Nùng Phàn Slình ở xóm La Đùm, xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ; nghi lễ Cầu an của người Tày ở xã Nghinh Tường, huyện Võ Nhai; Lễ tơ hồng của người Dao logang ở xóm Na Bả, xã Phương Giao, huyện Võ Nhai.

1. Lễ hội Gầu tào là lễ hội tiêu biểu nhất của dân tộc Mông được tổ chức vào đầu năm. Địa bàn được chọn tổ chức phục dựng tại xóm Na Sàng, xã Phú Đô, huyện Phú Lương. Đây là dịp để mỗi người con dân tộc Mông trong bản đi làm ăn, đi công tác xa nay có dịp về hội tụ với gia đình, người dân về với bản làng để tụ họp, vui chơi chuẩn bị bước vào một năm mới, vào một mùa vụ canh tác, sản xuất chăn nuôi mới. Địa điểm được lựa chọn để tổ chức là một khu đất tương đối bằng phẳng, xung quanh được bao bọc bởi các dãy núi đá.

Chuẩn bị lễ cúng trong lễ hội Gầu tào

Phần lễ gồm nghi thức rước lễ từ gia chủ đến cây nêu. Lễ vật gồm 1 thủ lợn, 1 bát gạo và quả trứng, 3 chén rượu. Dẫn đầu đoàn rước lễ là người uy tín trong cộng đồng, tiếp đến 1 người bê lễ và Nhân dân. Tại cây nêu sẽ diễn ra nghi thức cúng trang trọng để báo cáo với các vị thần về lý do tổ chức, bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn trời đất, cầu mong sơn thần, thổ địa phù hộ, độ trì ban cho bà con một năm mới khỏe mạnh, nhà nhà yên vui, mùa màng bội thu, ngô lúa đầy sàn, gia súc, gia cầm sinh sôi, phát triển. Sau phần lễ là phần hội với các trò chơi dân gian như: ném còn, đánh pao, đánh quay, kéo co, đẩy gậy, thi ẩm thực của các xóm trên địa bàn xã, không thể thiếu tiết mục văn nghệ thổi khèn của người Mông. Việc bảo tồn, phục dựng, phát huy lễ hội Gầu tào của người Mông trên địa bàn huyện Phú Lương năm 2023 góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.

2. Hát ru của người Nùng Phàn Slình ở xóm La Đùm, xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ. Hát ru con là một trong những làn điệu dân ca trong kho tàng văn hóa của người Nùng. Lời ru được hát theo thể thơ năm chữ, cấu trúc âm ngữ như đồng dao. Với người Nùng Phàn Slình ở xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ nói riêng cũng như các dân tộc khác, đồng dao như một sản phẩm văn hóa tinh thần quan trọng không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt hằng ngày. Với trẻ nhỏ, hát ru là tiếng nói, lời ca tuổi thơ được ông cha sáng tạo, đúc kết và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những câu hát ru ngọt ngào được những người mẹ ru con có vần điệu như những vần thơ nhẹ nhàng, nhí nhảnh vui tươi như những câu hát đồng dao ẩn chứa nhiều giá trị giáo dục. Chính vì những giá trị văn hóa đó, hát ru của người Nùng Phàn Slình đã khiến những lời ru được trẻ em tiếp nhận nhanh chóng, và có thể hát nơi cửa miệng từ tấm bé. Hát ru được truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Các nghệ nhân người Nùng Phàn Slình xóm la Đùm, xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ hát ru con

3. Nghi lễ Cầu an của người Tày ở xã Nghinh Tường, huyện Võ Nhai. Đây là một trong những phong tục tập quán hết sức quan trọng, thường được tổ chức vào đầu năm của người Tày, lễ cầu an còn gọi là lễ Kỳ yên. Người Tày quan niệm, khi làm lễ này sẽ được các đấng siêu nhiên, được những Pụt Luông (Phật lớn) và Đẳm (tổ tiên) phù trợ, hổ vồ không trúng, rắn cắn không vào, xuống nước tự nổi, làm gì được nấy. Trong thực hành nghi lễ cầu an của người Tày ở xã Nghinh Tường hiện nay, tùy hoàn cảnh và điều kiện kinh tế, mâm lễ có thể đơn giản hơn, nhưng lễ vật không thể thiếu được là bánh dày và trầu cau. Bánh dày phải giã ngay từ lúc nóng, bánh mới dẻo, thơm. Lễ vật trầu, cau là biểu tượng văn hóa. Cây cau vươn cao biểu tượng của trời (dương). Vôi chất đá biểu tượng của đất (âm). Dây trầu mọc từ đất, quấn quýt thân cây cau, biểu tượng cho sự trung gian. Cộng đồng người Tày nơi đây dâng lên thần linh miếng trầu như một dạng thức mang đậm màu sắc văn hóa dân tộc.

Nghi lễ cầu an của nghệ nhân ưu tú Hoàng Văn Hải ở xóm Bản Cái, xã Nghinh Tường, huyện Võ Nhai

4. Lễ tơ hồng của người Dao logang ở xóm Na Bả, xã Phương Giao, huyện Võ Nhai cũng là một trong những phong tục tốt đẹp của Nhân dân nơi đây. Có thể nói, lễ tơ hồng là một tập quán được diễn ra thường xuyên trong cuộc sống hằng ngày của người Dao logang. Theo quan niệm xưa, việc cặp đôi trai, gái được nên vợ nên chồng là do ông Tơ, bà Nguyệt se duyên mà thành. Vì vậy, khi cả hai đã thực hiện các nghi thức ăn hỏi, cưới xin, thành vợ thành chồng, thì nhớ ơn người se duyên, làm một lễ nhỏ để khấn ông Tơ, bà Nguyệt phù hộ cho vợ chồng sống hạnh phúc, gia đình no ấm. Lễ tơ hồng của đôi trai gái được diễn ra đúng bản sắc văn hóa của người Dao logang. Bà con, trong họ hàng đến dự lễ cưới rất đông đều ăn mặc trang phục dân tộc Dao, trao đổi giao lưu với nhau cũng toàn bằng tiếng dân tộc. Buổi lễ diễn ra rất nghiêm trang, mang màu sắc bản sắc văn hóa dân tộc, hai họ bên nhà trai, bên nhà gái giao lưu thật dễ gần, dễ mến. Thông qua lễ tơ hồng người Dao Logang ở xóm Na Bả chứa đựng tính nhân văn sâu sắc, giáo dục con người làm điều thiện, biết yêu thương, chăm sóc lẫn nhau, tránh điều tà ác. Lễ tơ hồng là phong tục phản ánh rõ nét cuộc sống thường ngày thông qua các mối quan hệ diễn ra trong cộng đồng và gia đình người Dao logang. Đó là mối quan hệ giữa các thành viên trong mỗi gia đình, quan hệ giữa gia đình với dòng họ và với cộng đồng thôn bản. Di sản lễ tơ hồng của người Dao lo gang diễn ra đã được ghi hình, quay phim, tư liệu hóa đưa vào hồ sơ theo quy định.

Cảnh rước dâu về nhà chồng trong lễ tơ hồng người Dao ở xóm Na Bả, xã Phương Giao, huyện Võ Nhai

Bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị của các di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số là chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta. Năm 2023, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với các đơn vị, cơ quan có liên quan đã sưu tầm, phục dựng được 4 di sản văn hóa nói trên, góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc, nhất là văn hóa dân tộc của Nhân dân các dân tộc thiểu số. Di sản văn hóa được sưu tầm phục dựng cũng là cơ sở nhằm để phục vụ lập các dự án, đề án phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh, của các địa phương trong tương lai.