Trong chuyến khảo sát Hồ Ba Bể mới đây, đồng chí Dương Quang Đạt - Phó Chủ tịch UBND xã Ba Bể đã trao đổi những ý tưởng về khai thác và phát huy giá trị danh thắng Hồ Ba Bể gắn với phát triển du lịch của tỉnh. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhưng chưa được nhiều người biết đến chính là tấm bia cổ nằm tại khu vực rìa mép Hồ Ba Bể.

Nhà Bia bảo tồn bia cổ ở Hồ Ba Bể

Tấm bia mang tên “Tam hải hồ sơn chí” (ghi chép về núi Hồ Ba Bể), được tạo tác từ một phiến đá sa thạch nguyên khối cách đây đúng 102 năm. Bia có kích thước khá ấn tượng: cao 1,3m, rộng 90cm và dày khoảng 20cm. Trán bia được tạo hình bán cung, khắc 5 chữ Hán lớn đầy uy nghiêm. Phía dưới là 23 dòng văn bản với khoảng 500 chữ Hán Nôm ghi chép về cảnh sắc và giá trị của Hồ Ba Bể dưới góc nhìn của tiền nhân thời phong kiến.

Theo các tư liệu khảo sát, người có công dịch nghĩa tấm bia này là cụ Lương Đức Tưởng (nguyên Lý trưởng xã Nguyên Phúc, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn lúc bấy giờ) - một bậc trí thức am tường chữ nghĩa. Cụ chính là thân sinh ra thầy Lương Đức Bèn nguyên là Giảng viên trường Đại học sư phạm Việt Bắc. Đến năm 2006, để bảo tồn nội dung trước sự bào mòn của thời gian, Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Bắc Kạn (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã cho ốp đá và khắc nội dung phần dịch nghĩa vào mặt sau của tấm bia để phục vụ du khách tham quan.

Nhà Bia nhìn từ dưới lên

Số phận của tấm bia cổ cũng trải qua nhiều biến cố như chính dòng chảy lịch sử của vùng đất vùng cao. Cách đây hơn 40 năm, tấm bia từng bị kẻ gian đập sứt một góc vì lầm tưởng bên trong phiến đá sa thạch có giấu vàng. Không chỉ vậy, báu vật này còn nhiều lần bị di dời: khi thì đưa ra đảo Bà Góa, lúc lại chuyển về đền An Mạ.

Phải đến năm 2006, một nhà bia kiên cố mới chính thức được dựng lên ngay sát mép nước Hồ Ba Bể để bảo vệ và giữ gìn tấm bia tại vị trí hiện tại. Đây có thể coi là "pho sử đá" duy nhất còn sót lại viết về danh thắng Ba Bể từ thời phong kiến còn được lưu giữ đến ngày nay.

Bản dịch nghĩa Văn bia cổ Hồ Ba Bể

Dù mang giá trị lịch sử và văn hóa độc đáo, song thực tế hiện nay tấm bia cổ này vẫn chưa được nhiều người biết đến. Do nằm ở vị trí bến đò cũ – một khu vực khá khuất tầm nhìn và thiếu hệ thống biển chỉ dẫn chuyên dụng – nên phần lớn khách du lịch đều vô tình bỏ lỡ cơ hội chiêm ngưỡng báu vật này.

Để “Tam hải hồ sơn chí” không còn nằm lặng lẽ trong bóng tối, thiết nghĩ các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh công tác truyền thông, lồng ghép điểm đến này vào các tour du lịch văn hóa - lịch sử. Việc quảng bá rộng rãi giá trị của tấm bia không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch tại Hồ Ba Bể mà còn góp phần giáo dục lòng tự hào về di sản cho thế hệ trẻ và nhân dân địa phương.

Hiện trạng Văn bia cổ có niên đại 102 năm khắc ghi giá trị thắng cảnh Hồ Ba Bể

Hồ Ba Bể không chỉ có cảnh sắc sơn thủy hữu tình, mà còn ẩn chứa những tầng sâu văn hóa qua từng nét chữ của cha ông. Tấm bia cổ “Tam hải hồ sơn chí” xứng đáng được trân trọng và đặt đúng vị thế của một báu vật giữa lòng danh thắng quốc gia đặc biệt.