Tấm bia được di chuyển từ vườn nhà ông Phiên

Tấm bia mang tên “Hậu Thần bi ký” (ghi chép về việc bầu Hậu Thần), được tạo tác từ một phiến đá xanh nguyên khối, có niên đại cách ngày nay khoảng 300 năm. Bia có kích thước khá lớn, cao hơn 1m, rộng 75cm và dày khoảng 20cm. Trên đỉnh tấm bia được tạo kiểu mũ trụ như mái che. Bia có 4 mặt, trong đó mặt trước và mặt sau được khắc bài ký dài bằng chữ Hán Nôm.

Trán bia ở mặt chính khắc 4 chữ Hán lớn uy nghiêm “Hậu Thần bi ký”. Phía dưới là 24 dòng văn bản với khoảng 500 chữ Hán Nôm, ghi chép về một ông họ Nguyễn, bậc Lang trung lệnh tộc, có tổ tiên thuộc dòng họ gia thế ở địa phương. Dòng họ Nguyễn có nhiều người làm quan chức cao. Ông họ Nguyễn đã công đức nhiều ruộng đất cho làng sử dụng vào việc công. Dân làng đã thuận tình bầu ông họ Nguyễn làm Hậu Thần và ghi nhớ công đức của ông cùng các vị gia tiên trong dòng họ.

Mặt sau tấm bia khắc 23 dòng chữ, toàn văn có trên 500 chữ, ghi rõ số ruộng tại các xứ đồng, diện tích, vị trí và các phía tiếp giáp. Những nội dung được ghi trên bia là nguồn tư liệu quý, giúp tìm hiểu về tình hình ruộng đất, tổ chức làng xã và đời sống cộng đồng ở Kha Sơn cách đây gần 300 năm.

Mặt chính tấm bia cổ do Tiến sỹ Phạm Công Hoàn soạn văn năm 1727

Điều chú ý là tác giả soạn văn bia này Tiến sỹ Phạm Công Hoàn sinh năm 1662, không rõ năm mất, người làng Vẽ, xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm (nay là phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội). Ông đỗ Tiến sỹ khoa Giáp Tuất niên hiệu Chính Hòa thứ 15 (1694). Dòng họ ông có 22 người đỗ đạt. Ông làm quan tới chức Thừa chính sứ. Sau khi mất, ông được tặng Hữu Thị lang Bộ Công. Niên đại khắc ở cuối bia là Lê Cảnh Hưng năm thứ 28 (1727), năm Đinh Hợi cuối mùa xuân ngày lành lập văn bia. Tám giáp trong xã Kha Sơn, huyện Tư Nông cùng nhau lập bia ghi nhớ. Ngoài văn bia này cùng xã Kha Sơn cũng có 1 tấm bia đá khác cũng do Tiến sỹ Phạm Công Hoàn soạn văn. Văn bia hiện vẫn còn để tại di tích Đình Kha Nhi.

Trong suốt gần 300 năm qua, tấm bia “Hậu Thần bi ký” được đặt ngoài trời, trong vườn nhà ông Nguyễn Văn Phiên. Xưa kia, vị trí này được người dân gọi là Nền đình Dỡ. Năm 1996, Sở Văn hóa – Thông tin đã tiến hành kiểm kê di tích. Năm 2003, Viện Nghiên cứu Hán Nôm in dập thác bản văn bia để lưu trữ, nghiên cứu. Năm 2018, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục tổ chức in dập, lưu trữ và đưa tư liệu về tấm bia vào đề tài khoa học cấp tỉnh.

Mặt sau tấm bia cổ được lập thời nhà Lê cách ngày nay 300 năm

Trải qua thời gian dài tồn tại ngoài trời, tấm bia hiện đã bị mờ, mòn nhiều chữ; phần diềm và mái che của bia cũng bị sứt mẻ. Qua khảo sát, nghiên cứu, đánh giá nội dung và hình thức, giá trị của tấm bia cho thấy cần thiết phải bảo vệ tấm bia phải được đưa về vị trí đảm bảo tránh bị bào mòn của thời gian, UBND xã Kha Sơn đã chỉ đạo cơ quan, đơn vị chức năng thực hiện việc di chuyển tấm bia về bảo quản tại đình Kha Sơn Hạ (cần phải có mái che) để phục vụ du khách tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu về tấm bia cổ do một Tiến sỹ thời nhà Lê đã soạn văn.

Người dân phấn khởi khi tấm bia được di chuyển từ vườn nhà ông Phiên về đình Kha Sơn Hạ

Có thể nói, “Hậu Thần bi ký” không chỉ là một tấm bia đá cổ có tuổi đời gần 300 năm, mà còn là một tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, dòng họ, ruộng đất và đời sống làng xã Kha Sơn xưa. Mỗi dòng chữ Hán Nôm trên bia đều mang trong mình những thông tin quý giá về một giai đoạn lịch sử đã qua, góp phần giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về quê hương và những con người đã từng sinh sống, cống hiến trên mảnh đất này. Vì vậy, tấm bia cổ “Hậu Thần bi ký” rất cần được quan tâm bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị, để không chỉ là một hiện vật cổ nằm khuất trong một khu vườn, mà thực sự trở thành một báu vật văn hóa của Kha Sơn, góp phần làm phong phú thêm giá trị của Khu di tích lịch sử Quốc gia – vùng đất giàu truyền thống lịch sử và cách mạng.