Sáng ngày 02/11/2023 (tức ngày 19/9 năm Quý Mão), Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam phối hợp với tỉnh Thái Nguyên tổ chức Lễ khởi công Dự án tu bổ chùa Hương Ấp thuộc Khu di tích quốc gia Lý Nam Đế tại phường Tiên Phong, thành phố Phổ Yên. Dự buổi Lễ có các đồng chí: Thượng tướng Trần Quốc Tỏ, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy Công an Trung ương, Thứ trưởng Bộ Công an; lãnh đạo Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch; Hội đồng Dân tộc của Quốc hội; Ban Tôn giáo Chính phủ và đại diện một số bộ, ban, ngành Trung ương.

Về phía tỉnh Thái Nguyên có các đồng chí: Nguyễn Thanh Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh; Trịnh Việt Hùng, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh; Phạm Hoàng Sơn, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh; các đồng chí Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Thường trực HĐND, lãnh đạo UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh và đại diện các sở, ban, ngành, đơn vị, địa phương. Cùng dự có các chư tôn đức giáo phẩm Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Giáo hội Phật giáo tỉnh Thái Nguyên; đại diện các doanh nghiệp, tổ chức cùng đông đảo tăng ni, phật tử và nhân dân.

Chùa Hương Ấp có tên chữ là Hương Ấp tự, là một trong ba di tích lịch sử thuộc Khu di tích Lý Nam Đế, bao gồm: Đền Mục, Chùa Hương Ấp và Chùa Mãn Tăng. Toàn bộ khu chùa Hương Ấp từ trên đồi cao nhìn về phía Tây, trước mặt là khu đồng rộng, tương truyền là nơi xưa kia trước khi cuộc khởi nghĩa chống quân nhà Lương (thế kỷ VI) Lý Bí đã bí mật tập luyện quân sĩ tại đây, nên được gọi là Đồng Tráng, Phía bên phải cách khu vực chùa Hương Ấp khoảng 500m là ngọn núi nhỏ gọi là núi Khao Vương, tương truyền rằng là một trong những địa điểm liên quan đến hoạt động đương thời của vua Lý Nam Đế ở vùng châu Giã Năng xưa.

Di tích lịch sử Quốc gia Chùa Hương Ấp

Ban đầu chùa Hương Ấp được xây dựng bằng đá ong, quy mô kiến trúc không lớn. Thời nhà Lê ngôi chùa không còn lại dấu tích. Theo lời kể của các cụ truyền lại thì cách ngày nay đã 5 đời (khoảng trên 100 năm), chùa Hương Ấp bị đổ nát. Khi đó, trong làng có cụ Đờn vì không có con trai thừa tự, đã công đức tài sản, ruộng đất cho chùa để xây dựng lại và xin một suất “hậu” thờ cúng cụ sau khi cụ qua đời. Từ đó, nhiều người trong làng gọi là chùa cụ hậu Đờn, nhưng những người hiểu biết và các nhà chức sắc thì vẫn gọi là chùa Hương Ấp. Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954) chùa nằm trong diện tiêu thổ phục vụ kháng chiến. Vào năm 1990, Nhân dân địa phương đã quyên góp để xây dựng lại ngôi chùa trên nền cũ bằng đá ong. Ngôi chùa hiện nay có kiến trúc hình chữ Đinh, kỹ thuật xây dựng đơn giản, hệ thống vì kèo, cột gỗ, bằng loại gỗ bạch đàn, bào trơn, đóng bén, bên ngoài có sơn màu cánh gián; mái chùa lợp ngói vảy rồng; đầu đốc tạo hình vỉ ruồi có 4 đầu đao cong vút. Nhà tiền đường ngôi chùa 3 gian, 2 dĩ dài 10,8m, rộng 4,97m, cao 2,35m. Hậu cung dài 5m, rộng 3,2m, cao 2,39m. Tổng diện tích sử dụng khoảng 70 m2. Bài trí trong chùa, từ bàn thờ hậu cung (từ trên xuống), có các lớp tượng: lớp 1 thờ 3 vị Tam thế, lớp 2 đặt tượng Di Đà, Địa tạng, Ca Na Diếp, lớp 3 tượng Phật Bà Quan Âm, tượng Văn Thù Bồ Tát, tượng Phổ Hiền Bồ Tát, tượng Quan Âm nhiều tay, tượng Vua cha Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu và tượng Cửu Long.

Phía bên trái chùa có đền thờ vua Lý Nam Đế. Ngôi đền nhỏ 3 gian, dài 8m rộng 5m, hậu cung dài 2,25m, rộng 2,1m. Trong đền có bàn thờ, tượng vua Lý Nam Đế và bát hương. Phía ngoài cửa có 2 câu đối nội dung ca ngợi công đức,  nguồn cội, quê hương, khởi nghĩa giành độc lập của Vua Lý Nam Đế.

Chùa Hương Ấp hiện còn bảo tồn, lưu giữ được 24 hiện vật có niên đại cách ngày nay khoảng 200 năm như bia đá, tượng Phật, bình vôi. Ngoài ra, tại Nhà tổ của chùa còn trưng bày 26 di vật cổ do nhân dân sưu tầm được tại khu vực làng Cổ Pháp như: 15 rìu đá có kích thước dài từ 12 -15 cm, rộng 10cm, thuộc thời đại đồ đá cách ngày nay từ 30.000 năm đến 10.000 năm; 2 rìu đồng (1 rìu lưỡi xéo, 1 rùi lưỡi mai) kích thước dài 23 cm, rộng 10cm thuộc thời đại đồ đồng cách ngày nay từ 2.000 – 2.500 năm và 5 đĩa sứ tráng men (men dạn và vẽ lam), 2 bình vôi cổ, 1 bát hương cổ men da lươn và 1 nồi đồng nhỏ thuộc thời kỳ phong kiến (thế kỷ XV - XIX).

Chùa Hương Ấp có giá trị lịch sử lưu niệm, là nơi ghi dấu sự kiện nơi Đức vua Lý Nam Đế tu hành thời thơ ấu và chính là quê cha, quê mẹ đã sinh ra Người tại làng Cổ Pháp, xã Tiên Phong, huyện Phổ Yên (nay là phường Tiên Phong, thành phổ Phổ Yên) như thần tích Việt Thường thị tiền Lý Nam Đế ngọc phả cổ truyền do Đông các Đại học sỹ Nguyễn Bính (thế kỷ XVI) đã chép.

Giá trị lịch sử lưu niệm không chỉ được ghi nhận ở di tích chùa Hương Ấp, một ngôi chùa cổ kính được nhân vùng Giang Xá, huyện Hoài Đức (Hà Nội) gọi với tên trân trọng là “chốn tổ” (quê hương gốc của Đức vua Lý Nam Đế) mà tại đây còn lưu giữ các địa danh gắn với sự kiện sau khi dấy binh khởi nghĩa Lý Bí đã về Dã Năng chiêu mộ nghĩa quân. Khi Lý Bí lên ngôi vua, có dịp Người đã trở về quê hương châu Dã Năng khao quân, nơi khao quân còn gọi là Đồi Khao Vương - địa điểm ghi nhận sự kiện lịch sử còn được ghi nhớ mãi trong tâm thức Nhân dân.

Chùa Hương Ấp là nơi hằng năm thường diễn ra lễ hội truyền thống, thể hiện tự do tín ngưỡng của người dân, thu hút du khách tới tham quan, tạo điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương.

Với những giá trị to lớn liên quan đến Đức Vua Lý Nam Đế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng Đền Mục và Chùa Hương Ấp là di tích quốc gia (Quyết định số 4101/QĐ-BVHTTDL ngày 12/12/2014). Di tích chùa Hương Ấp và Đền Mục cũng đã được đưa vào Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Lý Nam Đế, xã Tiên Phong, thị xã Phổ Yên đã được UBND tỉnh Thái Nguyên phê duyệt tại Quyết định số 1228/QĐ-UBND ngày 09/5/2019.

Dự án tu bổ di tích chùa Hương Ấp được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định, UBND tỉnh phê duyệt vào tháng 8/2023, gồm 9 hạng mục chính: Nhà bảo quản, tam quan, tam bảo, nhà tổ, nhà mẫu, lầu chuông - lầu trống, hành lang tả hữu, Đền thờ Lý Nam Đế, tả vu - hữu vu và các hạng mục phụ trợ khác, chủ đầu tư là Ban Kinh tế Tài chính Trung ương Giáo hội Phật Giáo Việt Nam; thời gian thực hiện từ năm 2023 đến năm 2025.

Toàn cảnh Dự án tu bổ, tôn tạo di tích chùa Hương Ấp

Dự kiến, khi hoàn thành Dự án tu bổ, tôn tạo, chùa Hương Ấp sẽ mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc; là công trình kiến trúc nghệ thuật, bề thế, uy nghiêm, tôn vinh danh nhân lịch sử, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và phát huy các giá trị di sản văn hóa,  trở thành điểm nhấn quan trọng trong hệ thống các di tích lịch sử văn hóa và danh thắng của tỉnh Thái Nguyên, tạo nên sự hấp dẫn của du khách, góp phần thúc đấy phát triển du lịch của tỉnh Thái Nguyên, hoàn thành xuất sắc thắng lợi Nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về định hướng phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên đến năm 2030.