Hằng năm, cứ đến hẹn lại lên, khi mùa lúa nếp cái hoa vàng bắt đầu chín, hương lúa thơm nức lan tỏa khắp các thung lũng, cánh đồng xã Đức Lương, bà con nhân dân địa phương lại nô nức bảo nhau chuẩn bị tổ chức Lễ hội giã cốm. Phong tục tốt đẹp này đã ăn sâu vào tiềm thức của người Tày nơi đây từ bao đời nay.

Rước sản vật lúa mới trong lễ hội Giã cốm xã Đức Lương ngày rằm tháng 9 năm Bính Ngọ (2026)

Có mặt tại địa phương, chúng tôi được nghe bà con nhân dân hỏi thăm nhau đã chuẩn bị làm cốm chưa, đã chọn được vạt lúa còn ngậm sữa để gặt làm cốm chưa. Tại đình làng, chúng tôi gặp già làng cụ Dương Quốc Chính, một bậc cao niên gần 80 tuổi. Với gương mặt tươi vui, dáng vẻ gần gũi, cụ rất phấn khởi khi biết năm nay Nhà nước tiếp tục quan tâm đến công tác bảo tồn Lễ hội giã cốm của làng Cướm. Cụ vui vẻ dẫn chúng tôi gặp gỡ các cụ cao tuổi trong làng để cùng chứng kiến công tác chuẩn bị cho lễ hội giã cốm của địa phương.

Gặt lúa nếp cái hoa vàng dùng giã cốm trong ngày lễ hội

Ngày 15/9 năm Bính Ngọ, chọn được giờ tốt, bà con nhân dân làng Cướm tổ chức Lễ hội giã cốm mừng cơm mới tại sân đình làng. Tham dự lễ hội có đông đảo đại biểu đại diện các cơ quan, đơn vị, đại diện 11 xóm, trong đó có 4 xóm thuộc làng Cướm và các xóm khác trong xã Đức Lương, cùng đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương.

Lễ hội giã cốm mừng cơm mới của đồng bào dân tộc Tày là một nét đẹp văn hóa trong sinh hoạt truyền thống của nhân dân địa phương. Lễ hội thể hiện niềm vui mừng mùa lúa bội thu, đồng thời mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc trong đời sống của đồng bào dân tộc Tày. Ban tổ chức lễ hội gồm các cụ cao tuổi, đại diện trưởng các xóm và các tổ chức đoàn thể tham gia.

Nghi thức nổi lửa trong Lễ hội để rang thóc giã cốm

Trước tiên, làng tổ chức nghi thức cáo lễ Thành hoàng, Thổ địa tại đình, báo cáo với các vị thần linh về việc mở lễ hội, đồng thời cầu mong thần linh phù hộ cho dân làng nhà nhà mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, đồng ruộng được mùa, bách gia trăm họ bình an. Đúng 13 giờ, lễ hội chính thức khai mạc. Năm nay, lễ hội nằm trong kế hoạch thực hiện công tác bảo tồn thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030. Vì vậy, Lễ hội giã cốm của người Tày xã Đức Lương được tổ chức với quy mô lớn hơn mọi năm.

Sau lời tuyên bố khai hội là lễ rước lúa nếp cái hoa vàng từ đồng về đình. Các cụ cao tuổi thực hành nghi thức cúng Thành hoàng làng, nhân dân dự hội cùng tham gia dâng lễ. Sau đó là màn trình diễn giã cốm.

11 xóm tham gia chuẩn bị nguyên liệu là lúa nếp cái hoa vàng, với những hạt lúa mọng tròn, mẩy, còn non; cùng các dụng cụ gồm 11 chiếc cối gỗ, chày, chảo rang cốm, nia, giần, sàng và quạt. Sau khi lúa nếp được rang chín tới, đạt độ dẻo và tỏa hương thơm đặc trưng, thóc được đem hong quạt cho khô ráo, sảy bỏ những hạt lép rồi cho từng mẻ vào cối để giã.

11 đội, gồm cả nam và nữ, bắt đầu vung chày giã cốm. Sau khoảng 20 phút, các đội tạm ngừng để dùng đũa cả đảo đều cốm từ dưới đáy cối lên, sau đó tiếp tục giã cho đến khi vỏ trấu bong ra, hạt cốm đạt độ mềm dẻo. Tiếp đó, cốm được đưa ra nia, tãi đều, xoa để hạt cốm tách khỏi vỏ trấu, rồi sàng, sảy để lọc lấy những hạt cốm thành phẩm.

Quang cảnh giã cốm trong lễ hội

Sau khi hoàn thành, những hạt cốm nếp thơm, xanh màu lúa non được bày lên đĩa, bát sứ, trưng bày cùng với đường và trà xanh để mời khách thưởng thức. Tất cả nhân dân và du khách tham dự lễ hội đều được thưởng thức cốm và xem biểu diễn văn nghệ.

Sàng cốm kết thúc của lễ hội giã cốm

Lễ hội giã cốm mừng cơm mới của đồng bào dân tộc Tày ở xã Đức Lương là một phong tục, tập quán tốt đẹp của địa phương. Nét đẹp của lễ hội thể hiện qua quá trình thực hiện nghi thức báo cáo với Thành hoàng làng về thành quả sau mùa gặt. Một mùa gặt bội thu được thể hiện qua nghi lễ thành kính, với những hạt cốm thơm ngon dâng lên tổ tiên, thần linh. Đó chính là sự tôn vinh thành quả lao động sau một vụ mùa.