Thái Nguyên là tỉnh miền núi - trung du thuộc vùng Đông Bắc Bộ, là nơi cư trú tập trung của các dân tộc: Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Chay, Sán Dìu, Mông... là tỉnh có bản sắc văn hoá phong phú, nơi còn lưu giữ nhiều lễ hội truyền thống ngày đầu xuân. Toàn tỉnh có 189 lễ hội, trong đó có 175 lễ hội truyền thống (cấp huyện: 03; cấp xã: 64; thôn, xóm: 108) và 14 lễ hội văn hóa, lễ hội ngành nghề (cấp tỉnh: 01; cấp huyện: 02; cấp xã: 07; thôn, xóm: 04). Mỗi lễ hội đều mang đậm nét văn hoá của người dân địa phương, qua đó du khách thập phương khi đến với các lễ hội sẽ có cơ hội tìm hiểu và khám phá vẻ đẹp truyền thống của đất và người Thái Nguyên.
Tết đến, Xuân về, các lễ hội truyền thống gắn với tập quán sinh hoạt, di tích lịch sử cách mạng, danh lam thắng cảnh, kiến trúc nghệ thuật... thu hút đông đảo nhân dân địa phương, khách thập phương. Các lễ hội lớn trên địa bàn tỉnh có thể kể đến là lễ hội đình - đền - chùa Cầu Muối ở huyện Phú Bình, lễ hội Núi Văn - Núi Võ ở huyện Đại Từ, lễ hội Đền Đuổm ở huyện Phú Lương, lễ hội Lồng Tồng ở ATK Định Hóa, lễ hội Chùa Hang, thành phố Thái Nguyên... đều diễn ra trong và ngay sau Tết Nguyên đán.
Cụm di tích Đình - Đền - Chùa Cầu Muối nằm ở trung tâm xóm Cầu Muối thuộc xã Tân Thành, huyện Phú Bình. Khu di tích cách thủ đô Hà Nội chừng 70 km về phía Đông Bắc, cách trung tâm thành phố Thái nguyên 40 km về phía Đông Nam, cách trung tâm huyện Phú Bình 11 km về phía Đông. Cụm di tích là một trong những điểm đến tâm linh nổi tiếng tại tỉnh Thái Nguyên, khu di tích gồm có 1 ngôi đình, 2 ngôi đền và 1 ngôi chùa. Đình Cầu Muối thờ Thành Hoàng làng là Cao Sơn Quý Minh Đại Vương (tức Dương Tự Minh). Chùa Cầu Muối có tên chữ là “Linh Sơn Tự”, thờ Phật. Đền Công Đồng thờ mẫu Liễu Hạnh và đền thượng thờ Mẫu Thượng Ngàn. Theo các tài liệu lịch sử ghi lại, Đình - Đền - Chùa Cầu Muối được xây dựng từ năm 1719 vào thời hậu Lê, đời vua Lê Dụ Tông. Đến nay còn lưu giũ được nhiều hiện vật gốc có giá trị nghệ thuật và niên đại cổ xưa. Hằng năm, lễ hội Đình - Đền - Chùa Cầu Muối thường bắt đầu vào ngày mùng 4 Tết. Dân gian có câu “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” để nói về phong tục tập quán của người Việt trong năm mới. Phải chăng, đó cũng là lý do mà nhiều người tìm đến cụm di tích để làm lễ và mua cho được những gói muối về nhà với mong muốn một năm nhiều may mắn và thành công cho gia đình... Với những giá trị lịch sử đó, năm 2005, Cụm di tích đình, đền, chùa Cầu muối được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh tại Quyết định số 177/QĐ-UB, ngày 27 tháng 01 năm 2005.
Cũng vào mùng 4 Tết, trong không khí ấm áp của những ngày đầu Xuân, ngay từ sáng sớm, hàng nghìn người dân huyện Đại Từ nô nức về dự lễ hội Núi Văn - Núi Võ được tổ chức ngay dưới chân dãy Tam Đảo để tưởng nhớ Thượng tướng quân Lưu Nhân Chú - người con ưu tú của mảnh đất Đại Từ.
Tướng quân Lưu Nhân Chú từ nhỏ đã giác ngộ truyền thống yêu nước và ý chí diệt giặc ngoại xâm. Đất nước bị giặc Minh xâm chiếm, Lưu Nhân Chú đã tìm đường theo Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa và nhanh chóng trở thành một trong những vị tướng trụ cột của nghĩa quân Lam Sơn. Đặc biệt, tại trận đánh ải Chi Lăng, ông đã cùng các tướng lĩnh tiêu diệt tướng giặc và hàng vạn quân địch. Cả cuộc đời của ông chủ yếu gắn liền với bảo vệ và xây dựng quê hương. Sau khi mất, để tưởng nhớ công ơn, Nhân dân địa phương lập đền thờ ông dưới chân Núi Văn - Núi Võ và hằng năm tổ chức lễ hội tại nơi đây.
Văn Yên là xã miền núi thuộc phía Nam huyện Đại Từ, cách trung tâm huyện Đại Từ 11 km; phía Đông giáp xã Ký Phú, phía Nam giáp xã Đạo Trù huyện Tam Đảo tỉnh Vĩnh Phúc, phía Bắc giáp xã Lục Ba, phía Tây giáp xã Mỹ Yên. Lễ hội núi Văn, núi Võ là lễ hội truyền thống đặc sắc, tiêu biểu của xã Văn Yên nói riêng, huyện Đại Từ nói chung, không chỉ có ý nghĩa thể hiện lòng thành kính đối với công lao của danh tướng Lưu Nhân Chú mà còn là dịp để nhắc nhở, giáo dục truyền thống đối với các thế hệ hôm nay và mai sau. Núi Văn - Núi Võ nơi lưu giữ nhiều dấu tích về tướng quân Lưu Nhân Chú và được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử Quốc gia theo Quyết định số 10-VHTT/QĐ ngày 09 tháng 02 năm 1981. Bên cạnh việc thờ tướng quân Lưu Nhân Chú, hàng năm Nhân dân xã Văn Yên đều tổ chức lễ hội tôn vinh ông.
Tiếp đến là Lễ hội đền Đuổm, đền Đuổm nằm ở xã Động Đạt, huyện Phú Lương cách thành phố Thái Nguyên khoảng 25km, đây được xem là một trong những lễ hội lớn nhất của tỉnh Thái Nguyên. Lễ hội được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Giêng hàng năm nhằm tôn vinh và tưởng nhớ đến Anh hùng dân tộc Dương Tự Minh tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Tại lễ hội đền Đuổm, du khách sẽ được tham gia rất nhiều các hoạt động văn hóa tín ngưỡng như dâng hương hay hát thờ thần. Lễ hội đền Đuổm có giá trị lịch sử to lớn, đánh dấu thời kỳ nhà Lý củng cố khối đoàn kết dân tộc và mở rộng ảnh hưởng của triều đình lên miền núi. Lễ hội thể hiện sự suy tôn của cộng đồng các dân tộc vùng Đông Bắc đối với công lao to lớn của tướng Dương Tự Minh trong lịch sử. Các hiện tượng trong lễ hội ít nhiều gắn với tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp, thể hiện ước mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Hơn nữa, lễ hội cũng là môi trường giáo dục hiệu quả về truyền thống yêu nước, đoàn kết chống giặc ngoại xâm, giúp tăng cường mối đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong làng, giữa các thôn xóm, gia đình…Với giá trị tiêu biểu, Lễ hội đền Đuổm được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL ngày 23/01/2017.
Tiếp đến là Lễ hội Lồng Tồng ATK - Định Hoá được xem là lễ hội quan trọng nhất trong năm của người dân Định Hoá. Lễ hội Lồng tồng là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian mang bản sắc văn hóa độc đáo của tộc người Tày, Nùng. Lễ hội Lồng tồng còn gọi là lễ hội xuống đồng. Đây là lễ hội mang tính chất nghi lễ nông nghiệp cổ xưa, mở đầu cho một mùa sản xuất mới; trong lễ hội còn có lễ tạ Thành Hoàng, Thần Nông, cầu cho năm mới mùa màng bội thu, gia súc phát triển, con người khỏe mạnh, bản làng yên vui, mọi người, mọi nhà ấm no, hạnh phúc…
Ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, Lễ hội Lồng Tồng được tổ chức hàng năm vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng đầu xuân mới với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống, thể thao dân tộc, văn nghệ đặc sắc. Lễ hội còn là nơi giao lưu văn hóa giữa các dân tộc không chỉ ở Định Hóa mà ở khắp mọi miền Tổ quốc với nhiều nội dung hoạt động phong phú mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc của người Định Hóa: Phần lễ gồm lễ dâng hương Chủ tịch Hồ Chí Minh tại nhà tưởng niệm của Người trên bản Đèo De, Phú Đình; Lễ khai hội gồm các hoạt động: Khai mạc lễ hội, trống khai hội, tiếp đến là nghi lễ cầu mùa của các của dân tộc Tày, dân tộc Sán Chay và lễ cầu phúc của dân tộc Dao được diễn ra đồng thời trên sân khấu chính của lễ hội. Tiếp đó, là lễ cày tịch điền, lễ hội tung còn. Phần hội gồm có các hội thi như: Hội thi cắm trại, Hội thi giã bánh dầy, bắn nỏ, thi cấy, kéo co và hội thi đẩy gậy, hội thi cấy. BTC còn tổ chức các trò chơi dân gian để cho du khách tham gia trải nghiệm như đi cầu thăng bằng, Bịt mắt bắt dê, cờ tướng, kéo cóc, tung còn, đi cà kheo và các chương trình như Triển lãm ảnh, chương trình nghệ thuật và đêm lửa trại.
Tại lễ hội Lồng tồng, văn hóa truyền thống các dân tộc được tái hiện lại trong không gian văn hóa và ẩm thực. Các nghề thủ công truyền thống các dân tộc như đan lát, chế tác đàn tính, thêu trang phục dân tộc; các nông cụ sản xuất, công cụ phục vụ tập quán sinh hoạt trong đời sống hàng ngày của đồng bào dân tộc trên quê hương cách mạng được giới thiệu đến du khách dưới hình thức trải nghiệm; Tại không gian giới thiệu văn hóa trà với các sản phẩm từ chè và ẩm thực trà; Tại khu ẩm thực, du khách sẽ được tìm hiểu các món ăn và cách chế biến món ăn truyền thống từ các nguyên liệu đặc trưng của địa phương…
Năm 2017, Lễ hội Lồng Tồng của người Tày Định Hóa đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Chùa Hang - Kim Sơn Tự nằm ở phường Chùa Hang thành phố Thái Nguyên là ngôi chùa cổ kính nằm cách trung tâm thành phố khoảng 3km, ngôi chùa có lối kiến trúc độc đáo, nằm trong lòng ba ngọn núi lớn, tọa lạc trên vùng đất bằng phẳng, phía trước là dòng sông Cầu uốn lượn. Ngọn núi đứng giữa có tên Huyền Vũ, hai bên là hai ngọn Thanh Long - Bạch Hổ vươn cao uy nghi, ba ngọn kết nối nhau bởi dải yên ngựa chừng 1000m, diện tích chân núi khoảng 2,7ha. Hàng năm, từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch, diễn ra lễ hội Chùa Hang ở thành phố Thái Nguyên nhằm tạ ơn trời đất, cầu cho mưa thuận gió hòa, bản làng ấm no, cây cối tốt tươi, đâm chồi nảy lộc. Phần lễ gồm dâng hương, rước kiệu, tạ ơn các vị thần đất, thần sông, thần suối... Phần hội có các trò chơi dân gian đặc sắc như: tung còn, đi cầu kiều, bắn cung, đẩy gậy, bắt trạch trong chum, chọi gà, tung vòng cổ vịt... cùng các tiết mục văn nghệ, liên hoan văn hóa trà…Ngày 26/2/1999, chùa Hang Thái Nguyên đã được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa, Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia.